Seyit Berker AYDOĞAN
Önerilen atıf: Aydoğan, Seyit Berker. “Belirsizliğin Poetikası: Kesinsizliği Kucaklayan Bir Varoluş Taslağı”, Noktasız Dergi 16, (2026): 35-37.
DOI: 10.5281/zenodo.18965427
Algoritmalar Çağında Minör Bir Direnç Olarak Belirsiz Kalabilme Cesareti
Modern insan, kesinliği sarsılmaz bir sığınak gibi inşa etti. Bilimden politikaya, gündelik yaşamdan en hayati kişisel kararlara kadar her alanda “kesin” olanın, “ölçülebilir”in ve “öngörülebilir”in peşine düştü. Bu arayış, Aydınlanma’nın akıl yoluyla doğaya ve topluma hükmetme projesinin doğal bir uzantısıydı. Ancak Ulrich Beck’in de isabetle işaret ettiği gibi, bu modernleşme süreci, paradoksal bir biçimde kontrol edilemeyen ve öngörülemez riskleri de beraberinde üretti[1]. İklim krizi, küresel istikrarsızlık, finansal dalgalanmalar ve dijital geleceğin karanlık vadisi, bu kesinlik tahayyülünü temelden sarsmaktadır. Belirsizlik, artık çözülmesi gereken geçici bir “sorun” olmaktan çıkıp; içinde yaşadığımız, nefes aldığımız temel varoluşsal zemine dönüşmektedir. Bu metin, kesinliğin iflası ve yeni bir zemin arayışı bağlamında, belirsizliği bir eksiklik veya kusur olarak değil; yaratıcılığa, etiğe, özerkliğe ve sonuçta daha insani bir varoluşa açılan bir imkân olarak yeniden düşünmeyi önermektedir.
I. Felsefenin Belirsizlikle İmtihanı: Mitostan Logosa ve Ötesine
Felsefe tarihi, büyük ölçüde belirsizliğin ıslahı, disipline edilmesi veya aşılması gereken bir durum olarak ele alındığı bir serüvendir. Platon, idealar evreninde mutlak ve değişmeyen bir hakikatin peşindeydi; gölgeler mağarasındaki belirsiz ve aldatıcı görünüşler dünyasından ancak diyalektik aracılığıyla çıkılabilirdi. Descartes ise şüphenin girdabından ancak “Düşünüyorum, o halde varım” (Cogito, ergo sum) gibi apodiktik bir kesinliğe tutunarak kurtulabilmişti[2]. Modern bilim, nedensellik ve evrensel yasalar aracılığıyla doğanın kaotik görünen yüzünün altında kesin bir düzen yattığını savunmayı sürdürüyordu.
Ancak 20. yüzyılda bu köklü kesinlik kalesinde derin çatlaklar oluştu. Heisenberg’in Belirsizlik İlkesi, mikro dünyada bir parçacığın konumu ve momentumunun aynı anda ve kusursuz bir kesinlikle bilinemeyeceğini; bu belirsizliğin ölçüm araçlarının yetersizliğinden değil, doğanın ontolojik yapısından kaynaklandığını gösterdi[3]. Bu, basit bir hata payı değil, yapısal bir zorunluluktu. Benzer bir dönemde Wittgenstein, dilin sınırlarının dünyanın sınırlarını çizdiğini ilan ettiğinde, “üzerinde konuşulamayan konuda susmak” gerektiğini belirterek; söylenemeyenin, yani belirsiz ve gizemli olanın alanını işaret etmiş oldu[4]. Bu radikal dönüşümler, belirsizliğin bir “yokluk” hali değil, varlığın ve bilginin ontolojik ve epistemolojik bir koşulu olduğunu bizlere hatırlatır.
II. Algoritmik Kesinlik Kâbusu ve Minör Bir Direnç Olarak Şiirsel Sapma
Günümüzde belirsizlikle olan savaşımızın en güncel ve sinsi silahları dijital dünyada çoğalmaktadır. Netflix bize ne izleyeceğimizi, Spotify ne dinleyeceğimizi, Amazon ne alacağımızı, hatta çöpçatanlık uygulamaları kimi seveceğimizi öngörmeye çalışmaktadır. Bu sistemler, insani gerilimi, hayal kırıklığı riskini ve zaman kaybını ortadan kaldırma vaadiyle pazarlanır. Byung-Chul Han’ın “pürüzsüzlük” olarak tanımladığı şeye benzer şekilde, bu “algoritmik determinizm”, hayatı öngörülebilir, optimize edilmiş, risksiz ve dolayısıyla sıradan bir deneyime indirgeme tehlikesi taşır[5]. Bu vaat, büyük bir tehdidi de bağrında saklar: Sürprizi, beklenmedik karşılaşmaları (serendipity) ve dolayısıyla insani olanın özünü –zayıflıkları, hataları ve tesadüfleri– sistemden arındırmak.
İşte tam da bu noktada, belirsizliği kucaklamak “minör bir direniş”, bir “şiirsel sapma” biçimine dönüşür. Rotasız bir yürüyüşe çıkmak, algoritmanın “sizin için seçtikleri”ni reddedip bir kitapçının tozlu raflarında kaybolmak, popüler olmayan bir müziği sonuna kadar sabırla dinlemek; bir sohbeti dijital filtrelerin ardına saklanmadan, çekingenlik, utangaçlık ve yanlış anlaşılma riskiyle yüz yüze sürdürmek… Bunlar, dijital çağın dayattığı yapay kesinliğe karşı sıradan ama hayati direniş pratikleridir. Samuel Beckett’in “Denedin, yenildin. Olsun. Yine dene, yine yenil. Daha iyi yenil.” sözü, bu bağlamda yeni bir anlam kazanır[6]. Belirsizliğin ortasında, kesin bir sonuç, bir kazanç veya verimlilik beklentisi olmadan yol almak, kendi özgün ve kırılgan varoluşsal maceramızı yaşamaktır. Bu, başarısızlığı bir sonuç olarak değil, bir süreç, bir oluş hali olarak benimsemektir.
III. Belirsizlik Etiği: Levinas ve Keats’in Kavşak Noktasında Sorumluluk
Belirsizlik karşısında en sık başvurduğumuz savunma mekanizmalarından biri sorumluluktan kaçmaktır. “Emin olamadığım için harekete geçmedim” veya “Tüm veriler netleşsin, o zaman karar veririm” cümleleri bu kaçışın tipik ifadeleridir. Oysa Emmanuel Levinas’ın “Öteki”nin yüzüne baktığımızda hissettiğimiz sonsuz etik sorumluluk tam da bu belirsizlik zemininde filizlenir[7]. Öteki’nin benden ne istediğinden, onun niyetinden veya bana nasıl karşılık vereceğinden asla emin olamam; bu radikal bir bilinmezliktir. Ancak bu belirsizlik sorumluluğumu ortadan kaldırmaz, aksine pekiştirir. Beni, kesin bir bilgiye (episteme) dayanmayan, ama Öteki’nin varlığı karşısında vereceğim yanıtla yükümlü kılan bir etiğe davet eder.
Bu etik duruş, şair John Keats’in “olumsuz yetenek” (negative capability) kavramıyla büyük bir paralellik taşır. Keats bu kavramı, “bir kişinin belirsizlikleri, gizemleri, kuşkuları; herhangi bir gerçek veya neden peşine düşmeden barındırabilme kapasitesi” olarak tanımlar[8]. Bir şair gibi, etik öznenin de sabırsızca kesinliklere, kapalı anlamlara ve nihai yargılara ulaşma dürtüsüne karşı koyması gerekir. Belirsizliğin ortasında, onu çözme telaşına kapılmadan; onunla birlikte var olmayı, düşünmeyi ve eylemeyi öğrenmek elzemdir. Bu; cevaptan çok yanıt verme eyleminin, sonucun değil diyaloğun ve açıklığın kendisini önemli kılan bir etiktir.
Sonuç: Kesinsiz Bir Tamamlanmışlık Hali
Belirsizlik, hayatı yaşanmaz kılan bir sis bulutu değildir; aksine onu derinleştirir, renklendirir ve nefes aldıran bir buğuya dönüştürür. Sanatçı, bu buğunun içinde yeni biçimler ve sesler arar. Filozof, onunla birlikte düşünmeyi, onun sınırlarını zorlamayı öğrenir. Sıradan insan ise, onun sayesinde kendi özgün öyküsünü; başkasının çizdiği senaryolar ve algoritmik yönlendirmeler olmadan, tüm kırılganlığı ve güzelliğiyle bizzat yazma şansına sahip olur. Kesinliğin totaliter tahakkümüne karşı; belirsizliğin demokratik, mütevazı ve yaratıcı açıklığını savunmak, çağımızın en acil entelektüel ve varoluşsal görevlerinden biridir. Çünkü ancak hiçbir şeyin kesin, bitmiş ve kontrol altında olmadığını kabul ettiğimizde; gerçekten yeni olan bir geleceğe, beklenmedik bir güzelliğe veya sarsıcı bir hakikate yer açabiliriz. Bu bir zaaf değil, olgunlaşmış bir ruhun ve canlı bir aklın göstergesidir.
Dipnotlar
[1] Ulrich Beck, Risk Toplumu: Başka Bir Modernliğe Doğru, çev. Kazım Özdoğan ve B. Doğan Şahin (İstanbul: İthaki Yayınları, 2011)
[2] Rene Descartes, Yöntem Üzerine Konuşma, çev. Murat Erşen (İstanbul: Say Yayınları, 2018)
[3] Werner Heisenberg, “Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik”, Zeitschrift für Physik 43, no. 3-4 (1927): 172
[4] Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus, çev. Oruç Aruoba (İstanbul: Metis Yayınları, 2006)
[5] Byung-Chul Han, Şeffaflık Toplumu, çev. Haluk Yurt (İstanbul: Metis Yayınları, 2017)
[6] Samuel Beckett, Worstward Ho (New York: Grove Press, 1983)
[7] Emmanuel Levinas, Totality and Infinity: An Essay on Exteriority, trans. Alphonso Lingis (Pittsburgh: Duquesne University Press, 1969)
[8] John Keats, The Letters of John Keats, 1814-1821, ed. Hyder Edward Rollins, cilt 1 (Cambridge: Harvard University Press, 1958)
Kaynakça
Beck, Ulrich. Risk Toplumu: Başka Bir Modernliğe Doğru. Çeviren: Kazım Özdoğan ve B. Doğan Şahin. İstanbul: İthaki Yayınları, 2011.
Beckett, Samuel. Worstward Ho. New York: Grove Press, 1983.
Descartes, Rene. Yöntem Üzerine Konuşma. Çeviren: Murat Erşen. İstanbul: Say Yayınları, 2018.
Han, Byung-Chul. Şeffaflık Toplumu. Çeviren: Haluk Yurt. İstanbul: Metis Yayınları, 2017.
Heisenberg, Werner. “Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik”, Zeitschrift für Physik 43, no. 3-4 (1927): 172-198.
Keats, John. The Letters of John Keats, 1814-1821. Editör: Hyder Edward Rollins. 2 cilt. Cambridge: Harvard University Press, 1958.
Levinas, Emmanuel. Totality and Infinity: An Essay on Exteriority. Translated by Alphonso Lingis. Pittsburgh: Duquesne University Press, 1969.
Wittgenstein, Ludwig. Tractatus Logico-Philosophicus. Çeviren: Oruç Aruoba. İstanbul: Metis Yayınları, 2006.